Доклад

Сообщение

из опыта работы воспитателя полилингвальной группы Чочаевой Залины Анатольевны

​​​​​​​на балкарском языке

Нальчик

МКДОУ «Детский сад №31»

Кёп тил билген сабийни ёсдюрюуде баш мурат – ол ёсе келген жаш тёлюню тилни байлыгъы эм халкъны маданияты, жашау сынауу, тёрелери, тин-ниет байлыгъы бла шагъырейлендириудю.

Сабийлени тилге юйретгенде, борчлары:

Жангы сёзлени юйретиу, тауушланы тюз айтдырыу саналады. Устазла сабийлеге хар кюнден да сёлешиу онгла къурайдыла.

Сабийлени сёзлюклерин тохташдырыу – алагьа белгили болгъан сёзлени магьаналарын теренлеу, синонимлени араларында башхалыкъланы айырыу, антонимле сайлай билиу, сёзню кёп магъаналыгьыны анализин этиу.

Литература тилни мардаларын бузгьан сёзлени сабийлени сёлешимлеринден кетериу – сабийлени терс айтханларын тюзетиу, диалект не да башха бузукъ сёзлени жюрютмезча тюзетиу.

Тилни билдириу – ол сабийлени билим алыу онгларын дайым айнытыу, къудурет бла байламлы бек керек затлагъа юйретиу, сёлешиу амалланы бла билимни игилендириу процессди.

Мени оюмума кёре, кёп тилде билим бериуде энчи жерни халкъны кёлден чыгъармачылыгъы алады. Аны сёлеширге юйретиуде уллу онглары барды. Сабий сёлеширге юйреннгенден сора да, сёзню ариулугъун, энчилигин кёреди. Сабий фольклорну чыгъармаларын устазла эркин хайырланадыла. Бешик жырла, нарт сёзле, нарт айтыула, назмучукъла харкюнлюк билим бериу ишде сабийни тилин байыкъландырадыла. Манга интернет да бек болушады.

Бизни оюмубузгъа кёре, сахна оюн, тюрлю-тюрлю конкурсла бардырыу да бу ишде себеплик этеди.

Школгъа дери билим берген учрежденияда тилге юйретиу ишле жангы оюн технологияланы, окъутууда кёргюзтюу амалланы, дидактика пособияланы эм башха материалланы болушлугъу бла бардырылады.

Билим бериу ишни байыкъландырыргъа, сабийлени малкъар тилде эркин сёлешдирирге деп, мен ана тилде жомакъла, назмула, нарт сёзле, элберле бла китапла сайлагъанма. Бармакъ гимнастикагъа, физкультминуткагъа, тири ойнагъан эм дидактика оюнлагъа картотекала жыйгъанма.

Круги Луллия, лэпбук, липучкалада этилген оюнла дегенча дидактика пособияла бла эркин хайырланама.

Ишимде тюрлю-тюрлю формала эм амалла (методла) бла хайырланама. Сабийлени жыл санларына эс бурама.

Билим бериу ишни сабийлени къауумлары бла бардырама, ала эркин сёлешир ючюн, диалогла къурайбыз, оюнла къурайбыз.

Сабийле бизге келгенлей окъуна, эки тилге да юйретиу ишни башлайбыз.

Балачыкъла бла эм аланы ата-аналары бла саламлашабыз. «Къалайсыз?» - деп сорабыз. Соруулагъа сабийле малкъар тилде жууап бередиле.

Эрттенликде ыйыкъны кюнлерин, жылны кезиулерин тинтебиз, дидактика оюнла бардырабыз, дежурство ётдюребиз, бармакъ оюнла ойнайбыз, суратлагъа къарайбыз, ана тилде эм орус тилде лексика темагъа кёре ушакъ этебиз.

Сёз ючюн, «Сёзню айт» деген оюн. Оюннга къатышхан сабийледен бирине топну атаса, бир сёзню орусча айтаса. Сабий, топну тутуп, ол сёзню малкъар тилге кёчюрюрге керекди:

Кошка – киштик, собака – ит, мяч – топ.

Сабий айтылгъан сёзню билмей эсе, юйретиучю аны кеси кёчюреди. Балачыгъ а аны ызындан къайтарады. Кюнню экинчи жарымында неда эшикге чыкъгъанда, биз ол оюнну къайтарабыз. Сабий сёзлени кеси кёчюреди. Алай бла бегитиу ишле бардырабыз.

Табийгъат мюйюшде (уголок природы?) дежурство бардыргъан кезиуде сабий чапыракъланы сыйпайды эм сёзлени малкъар тилде айтады. Сёз ючюн:

Листок- чапыракъ, вода – суу.

Стол къурагъан заманда дежурный хар затны атын ана тилинде айтады.

Ишибизде эки тилде да физминутка, аудиоминутка, музыка физминутка бла да хайырланабыз.

Эшикге чыкъгъан заманда кёрген затыбызны атын ана тилде айтабыз, ол сёзлени бегитебиз, анга дагъыда жангы сёзле къошабыз. Алай бла сабийни тилин байыкъландырабыз.

Саулукъну игилендириу ишни чеклеринде

- кёзлеге гимнастика,

- тири оюнла

- оюн массаж бардырама.

Сюжет-роль оюнлада, сёз ючюн, юйюрню келечилерини атларын эки тилде айтабыз.

Бусагъатда юйрене тургъан сёзню ангылатхан суратлагъа къарайбыз, тюрсюнлени тинтирге байракъчыкъланы кёргюзтебиз.

Къызыл байракъны кёргюзтебиз да, тюрсюнню атын эки тилде да айтабыз.

Воспитатель бир дерсде бир – ненча борчну толтурады: сёзлюк иш бардырады, сёлешимни грамматика тизимин къурайды; сёзлюк иш бла бирге сёлешимни таууш культурасына юйретеди эм сёз бла шагъырейлендиреди. Ана тилни дерслерине хазырлана, воспитатель дерсге керекли сёзлени тохташдырады. Бир дерсге 3-5 жангы сёз сайланады.

Сабийлени сёзлюклерин ёсдюрюуде талай амал бла хайырланыргъа боллукъду.

сёлешимни ёсдюрюу, сёлешимни къурау, сёзлюкню байыкъландырыу, сёзлюкню активлендириу, сёлешимни таууш культурасы, сёлешимни грамматика къурамы. Байламлы сёлешим, грамотагьа юйренирге хазырлау деген кесекледен къуралады. Литератураны материаллары тамата къауумгъача кесеклеге юлешинедиле.

Сёлешимни ёсдюрюу бла литература программада энчи берилселе да, аланы дерслери бир бирлери бла къаты байланып бардырыладыла.

Бек тынч амал – сёз белгилеген затны, затны этгенин кёргюзтюудю. Бу амал бла белгили магьаналы сёзлени ангылатыргъа боллукъду. Сёзлени кёбюсю белгилеген болумланы кёргюзтюрге уа онг болмайды.

Бек кёп хайырланыргъа боллукъ амал – синонимлени сайлауду. Бир сёзню орунуна магьанасы анга жууукъ келген сёзню сайлау бла сабийле ол сёзню магьанасын ангъыларыкъдыла.

Сёзню суратлап бериу амал – сёзню магьанасын бир ненча айтым бла ангылатыуду. Бу амал бла адамланы миллетлерини атларын айырыргьа боллукъду. Ол заманда «Ким къайда жашайды?» деп сорургъа керекди.

Бу затладан сора да сёзлени формаларыны тюрлениулерин ангылап, ала бла хайырлана билирге юйретиу формально бардырылады. Тёбен къауумлада сабийле кёбюсюнде диалог сёлешим бла хайырланыргъа юйреннген эселе, бу къауумлада уа монолог сёлешимни баш тюрлюлерине – айтыугъа эм хапарлаугъа юйренедиле.

Не заманда да тилге юйретиуде уллу магъаналы проблемагъа сабий садны бла ата-аналаны арасында байламлыкъ саналады. Нек дегенде кёп юйюрде ана тилде сёлешмейдиле. Ол болумда уа сабийни ана тилинде сёлешдирген къыйынды. Аны ючюн биз билим бериу процессге ата-аналаны къошаргъа кюрешебиз.

Бу борчну толтурур ючюн а, ата-анала бла ушакъ этебиз, мастер-классла, бирге бардырылгъан жыйылыула, байрамла, ачыкъ эшиклени кюнюн ётдюребиз.

Сабийлеге юйде юйренирге сёзле, къысха айтымла беребиз. Бизни оюмубузгъа кёре, оюн, оюн халда билим бериу ишни чеклеринде сабийле сёзлени иги биледиле, малкъар тилни женгил биледиле. 3-5 жылы болгъан сабийлени юйретиу тюздю, нек дегенде ол кезиуде тиллеге тынч юйренедиле, андан ары бардырылгъан окъуу-юйретиу ишге итинмекликлери сакъланады. Ол ишле уа артда школда тилге юйреннгенлеринде болушлукъ этедиле.